Nguyên tác :  Ruben David Gonzalez-Gallego
Bản dịch : VŨ THƯ HIÊN

Năm 1968 tại một bệnh viện đặc biệt trong khuôn viên điện Kremlin, Moskva, một phụ nữ Tây Ban Nha sinh đôi. Một đứa bé chết ngay khi vừa lọt lòng mẹ. Đứa còn lại được cho là bị dị tật não và người ta cũng nói với mẹ nó là nó đã chết.

Đứa bé không chết, dù ngay từ giờ đầu tiên có mặt nó luôn ở tình trạng chờ đem đi chôn. Rồi nó liên tục bị di chuyển như món đồ bị vất bỏ qua các bệnh viện, các trại mồ côi và cả các nhà già là nơi chỉ dành cho những người đang thoi thóp thở những hơi cuối cùng. Nó sống với hai chân bị liệt, chỉ cử động nổi đôi khuỷu tay và một ngón trỏ bàn tay trái. Mọi chuyện nằm ngồi, ăn uống, vệ sinh đều phải nhờ người khác, những người tin chắc sẽ đem nó đi chôn chỉ sau vài tuần lễ là cùng.  Nhưng nó tiếp tục sống bất chấp mọi cảnh ngộ tàn khốc phải trải, bất chấp mọi nỗi nghiệt ngã của thân phận tật nguyền, tứ cố vô thân. Nó sống. Và, ngón trỏ bàn tay trái còn cử động nổi giúp nó làm quen với chiếc computer để đến ngày 4 tháng 12 năm 2003, nó trở thành nhà văn Ruben David Gonzalez-Gallego, tác giả đoạt giải viết sách bằng tiếng Nga hay nhất với tác phẩm best-seller hiện nay, TRẮNG TRÊN ĐEN. Ruben David Gonzalez-Gallego viết TRẮNG TRÊN ĐEN với quyết định không nói về cái Ác, nhưng tác phẩm vẫn là bức chân dung cuộc sống dữ dội vượt xa khỏi mọi mức hình dung.

Về trường hợp dịch TRẮNG TRÊN ĐEN, Vũ Thư Hiên kể lại: “Tôi dịch TRẮNG TRÊN ĐEN hoàn toàn tình cờ. Đã nhiều năm tôi không làm việc ấy nữa. Đơn giản vì tôi không có thời giờ. Đùng một cái, tôi nhận được cuốn TRẮNG TRÊN ĐEN do anh bạn Nga Anatoli Sokolov từ Moskva gửi cho, gửi tay chứ không gửi bưu điện, vì bưu điện Nga bây giờ tồi lắm, gửi rất dễ mất, như anh nói. Kẹp vào trang đầu của cuốn sách mỏng là một lời nhắn: “Một cuốn sách rất tốt cho những người cho đến nay vẫn còn chưa biết mình ở đâu. Tại sao anh không dịch cho đồng bào anh đọc nhỉ?”  Sokolov là một học giả quen thuộc với giới nghiên cứu lịch sử và văn học ở Việt Nam. Anh học tiếng Việt từ khi còn trẻ, để rồi mắc bệnh yêu Việt Nam, bệnh kinh niên, chữa không được. Anh nghiên cứu văn học Việt Nam, lịch sử cận đại Việt Nam đến mức nhiều người Việt Nam phải xin tài liệu của anh. Anh ca ngợi Việt Nam, anh bênh vực Việt Nam bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu.

Tôi nghe lời Sokolov. Tôi đọc TRẮNG TRÊN ĐEN. Đọc một mạch.

Cả cuốn sách là một câu chuyện buồn, hoặc hơi buồn, tuỳ theo cách đánh giá, tuỳ tâm trạng người đọc. Chuyện về số phận những con dân nhỏ bé, vì nhỏ bé mà bất hạnh, của một quốc gia vĩ đại. Những chuyện xảy ra ở quốc gia vĩ đại ấy, và ở những quốc gia giống nó, một thời hùng mạnh, một thời bại vong, nhiều người đã viết, nhiều người đã biết.

Nhân loại ngày nay coi mấy thứ đó là chuyện “biết rồi, khổ lắm, nói mãi”, là cái thuộc về một trang sử đã lật qua. Cho dù đến nay thỉnh thoảng trên tivi vẫn còn chiếu hình ảnh thời sự những lãnh tụ hoặc “vĩ đại kiệt xuất” hoặc “muôn vàn kính yêu”, bét nhất là lãnh tụ “anh minh rất mực”, còn sống sót, mặt gỗ lầm lì, lưỡi gỗ lép bép. Xem những cảnh đó khán giả ngáp dài, tựa hồ gặp lại những bóng ma ngớ ngẩn đã không còn doạ nạt được ai .

TRẮNG TRÊN ĐEN là truyện tự sự. Không phải tiểu thuyết. Không phải ký.

Ruben viết bằng một ngón tay gõ trên bàn phím PC, chẳng bao giờ ngờ rằng tối ngày 4 tháng 12 năm 2003, tại khách sạn Moscow Golden Ring Hotel, Giải thưởng Booker-Open Russia hàng năm cho tác phẩm viết bằng tiếng Nga hay nhất trong năm đã được long trọng trao cho mình.

Cuốn sách viết về một chuyện cũ mà trong thời hiện tại người ta không còn muốn đọc bỗng trở thành sách bán chạy nhất không phải chỉ ở Nga. Nó được dịch ra nhiều thứ tiếng, và cũng là best-seller ở nơi nào nó được phát hành. Những nhà văn đã đọc TRẮNG TRÊN ĐEN đều nhất trí về nguyên nhân thành công của cuốn sách. Ấy là trải qua tất cả những đau khổ không thể tưởng tượng nổi trong cuộc đời, tác giả vẫn giữ được nguyên vẹn tình thương yêu đối với con người. Với Ruben David Gonzalez-Gallego, hoặc với bất cứ nhà văn nào, cái đó vừa là điểm son, vừa là nghiệp chướng, không chạy đâu cho thoát.

Tôi tặng bản dịch này cho những ai còn khả năng thông cảm với nỗi đau của đồng loại. Và, cho cả những người hạnh phúc đến tê liệt cảm giác, không còn biết nỗi đau của chính mình. Mục đích của tôi là chuyển đến bạn những điều Ruben muốn nói với bạn. Chuyện cũ rồi. Nhưng trong cuộc đời có biết bao nhiêu tam giác đồng dạng chỉ khác nhau bởi kích cỡ. Hoặc bởi sự sắp đặt ngược xuôi để đánh lừa con mắt.  Vì thế, với bạn, nó hoàn toàn có thể là chuyện cũ người mới ta.