NGUYỄN KIM BÌNH

Đã có nhiều người Việt xa xứ trở về thăm lại quê hương. Và cũng đã có nhiều bài viết ghi lại những điều mắt thấy tai nghe, những cảm nghĩ, hoài niệm, những ước ao từ những chuyến viếng thăm này. Một quyển sách khá nổi tiếng Quê Nhà 40 năm trở lại  của tác giả Phan Lạc Tiếp là một thí dụ.

Tuy nhiên các câu chuyện trở về thăm lại quê cũ ở miền Bắc Việt Nam của những tác giả được sinh ra, lớn lên tại miền Bắc xã hội chũ nghĩa, và hiện sinh sống tại nước ngoài, có rất ít. Nếu có, cũng ít khi ghi lại tỉ mỉ nhiều chi tiết về những đổi thay, cả khung cảnh đất trời lẫn tâm trạng của người trở về, hoặc của những người còn ở lại. Hay đã khơi lại được nhiều kỷ niệm vui buồn thời thơ ấu ở nơi quê hương nay đã xa xôi cách biệt đó. Theo tôi, về tổng quan, cũng đã không gây được nhiều ấn tượng đến với độc giả như ký sự  QUÊ HƯƠNG NGÀY TRỞ LẠI của tác giả Lê Mỹ Hân.

Nửa năm trước khi quyển ký sự này được xuất bản, tôi đã tình cờ đọc được trên một mạng internet; với phần ghi nhận đã có số độc giả khá cao. Tôi đọc với nhiều ngạc nhiên và thích thú. Qua ký sự này, tôi biết được rất nhiều điều mới lạ và bất ngờ về văn hóa, xã hội, tình cảm con người, ở những vùng đất mà từ lâu vẫn ước ao tìm hiểu. Những vùng đất cùng trên quê hương Việt Nam mà như ở một nơi xa xôi tận cùng của quả đất.

Giọng văn kể chuyện của Lê Mỹ Hân thật thu hút, thẳng thừng, không màu mè, không điệu đàn kiểu cách, qua một trí nhớ tuyệt vời và những nhận xét sắc bén. Dù nói về quê hương thân yêu nơi mình đã lớn lên, mà theo lẽ tự nhiên mọi người thường chỉ thấy cùng muốn nói hay, nói đẹp; hay dù đã được đào tạo trong một nền giáo dục nặng về phục vụ chính trị, dựa trên nhiều giả dối, chủ trương lúc nào cũng tung hô ca ngợi cái gì “của ta” thì đều tốt đều hay, tác giả đã thẳng thắn và trung thực nói lên cảm tưởng, nhận xét của mình về nhiều chuyện được chứng kiến, tìm gặp lại, trong một lần về thăm lại quê nhà. Không có kiểu “xấu che tốt khoe”, thiên lệch, ca tụng quá mức, xa rời thực tế về các vấn đề xã hội (và qua đó, bộ mặt chính trị) mà chúng ta thường thấy từ một vài người viết, đã trưởng thành và được giáo dục ở miền Bắc xã hội chủ nghĩa.

Hoàn cảnh đặc biệt của chính mình (lớn lên ở miền Bắc, vào Nam sinh sống một thời gian khi mới trưởng thành, sau đó ra sống ở Nhật) đã giúp tác giả có được một cái nhìn khá bao quát, tường tận và chính xác cho nhiều vấn đề, thuộc nhiều lãnh vực, qua nhiều góc độ khác nhau. Và thường khi rất bất ngờ, lẫn thú vị. Lẽ ra chuyến về thăm lại quê hương, thăm người thân, bạn cũ, phải là một chuyến đi chỉ đầy ấp kỷ niệm ngọt ngào, hạnh phúc, thế nhưng thực tế cũng đã mang đến nhiều hình ảnh, nhiều đối diện, nhiều khám phá, thật ngỡ ngàng làm chua xót và đau lòng. Có những giòng chữ của tác giả làm người đọc xót xa cho cuộc sống thật nghèo nàn lam lũ, tương lai thật mịt mù, của nhiều người dân ở quê hương của tác giả, một vùng sơn cước miền Bắc. Mà chẳng riêng nơi này, theo tác giả, nhiều nơi của miền Bắc nói chung, vào thời gian tác giả trở về, cũng không tươi đẹp gì hơn.
Tác giả đã mô tả về thực trạng của quê hương mình như sau: “Lúc tôi còn ở quê, mọi người sống lương thiện, hiền hòa, đùm bọc thương yêu nhau như ruột thịt. Chỉ có mười mấy năm thôi... vậy mà nạn ma túy, nạn sida, nạn đề đóm đã tàn phá quê hương tôi tanh bành, gia đình ly tán, lớp chết, lớp ngắc ngoải chờ chết, lớp rủ nhau lũ lượt vào tù, lớp ở ngoài thì nghèo xơ xác.”

Tác giả cũng nuối tiếc nhắc lại những kỷ niệm khá êm đẹp thời đi học, nay chỉ còn lại là quá khứ thân thương xa vời. Khi thăm lại các bạn cũ thời trung học thì: “kẻ còn người mất, kẻ trong vòng tù tội, kẻ sống khổ cực trong những cuộc hôn nhân không hạnh phúc.”

Bên cạnh những chuyện khá thương tâm của những mảnh đời bất hạnh, độc giả cũng bất ngờ lắng hồn mình đọc được các giòng chữ ghi lại những phút giây êm ái, nhẹ nhàng, nhưng không kém thiết tha, trìu mến của những mối tình thời học trò thơ mộng. Cái thời hoa bướm không thể thiếu của hầu như mọi con người ở mọi nơi, dù trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.

Cho dù tác giả thường chỉ đề cập nhiều đến những cảm nhận về những mối quan hệ tình cảm cá nhân, của gia đình, bạn hữu hay hiện trạng xã hội và kinh tế, lãnh vực chính trị cũng không thoát khỏi sự phán xét sâu sắc. Tác giả viết: “Nhớ lúc còn học sinh, tụi tôi tin vào Đảng vào ông Hồ sái cổ. Cả một chương trình văn học lẫn lịch sử, sách nào mà không đề cao ông Hồ, tâng bốc hơn thần thánh, toàn được dạy dỗ phải yêu kính bác Hồ phải nhớ công ơn của Đảng.”

Rồi thêm nữa: “Những năm học cấp hai tôi được giữ chức trưởng lớp, cứ mỗi lần lễ lạc đến bọn nhóc học sinh chúng tôi thường phải tập trung đi mít tinh ở sân vận động huyện, hoặc đi cổ động, tức là các lớp xếp làm hàng đôi, đứa mang theo cờ đỏ sao vàng, đứa mang theo hình ông Hồ, đi vòng vòng quanh thị trấn. Miệng tôi hô to ‘Đảng Cộng Sản Việt Nam quang vinh muôn năm’, các bạn phía sau đồng loạt hô theo ‘muôn năm, muôn năm, muôn năm’; ‘Chủ tịch Hồ Chí Minh sống mãi trong quần chúng’, đám phía sau lại nhao nhao ‘sống mãi, sống mãi, sống mãi’, ‘lao động là vinh quang’... Cứ thế mà tiếp diễn.”

Cuối cùng tác giả đã kết luận cho những chuyện này thật nhẹ nhàng nhưng không kém mỉa mai, chán chường, mang ý nghĩa thật dứt khoát về nhận thức:  “Giờ nằm nghĩ lại thấy buồn cười. Trên đời chắc chỉ có những nước theo cộng sản mới có cái trò hề này.”

Nhiều người dân đã trưởng thành từ miền Bắc xã hội chủ nghĩa và có cơ hội đi xa, được thăm viếng nhiều nơi, được tiếp cận hay được tham khảo sách vở, tài liệu trung thực từ nhiều nguồn, cũng thường có những kết luận không khác mấy với tác giả Lê Mỹ Hân. Nhiều người nay đều biết rằng không có tuyên truyền nào, nhồi sọ nào, cho dù khôn khéo, tinh vi, lâu dài đến đâu, lại ngăn chận được các tác động mãnh liệt làm “bừng con mắt” trước những thực tế trái ngược. Cũng may, hoàn cảnh đất nước hiện nay tương đối thuận lợi để cho ngày càng có nhiều người có cơ hội được “sáng mắt sáng lòng” như thế.

Trong ký sự của mình, rõ ràng tác giả đã cho thấy “miền đất hứa” không phải là ở miền Bắc mệnh danh “thiên đàng xã hội chủ nghĩa” như được nhồi nhét từ thời còn nhỏ. Trước hoàn cảnh của người bạn mình, tác giả viết: “Ước gì thời gian quay ngược trở lại, tôi nhất định sẽ kéo nó vào Sài Gòn với tôi để cuộc đời của nó đỡ tang thương như vầy.”

Tác giả cũng đã có một kết luận thật nhiều ý nghĩa cho một câu chuyện khác: “Anh Ba tôi cũng là nạn nhân, nếu không được kịp thời mang vào Nam, chắc giờ này anh tôi cũng bỏ xác mất rồi.”

Cho dù Sài Gòn, miền Nam, sau 1975 đã không còn được một phần nhỏ tốt đẹp như trước kia. Người đọc có lẽ sẽ suy ra được rất nhiều điểm chung từ những ước ao và nhận định cho các hoàn cảnh riêng tư này. Độc giả đọc được cả một tuyên ngôn chính trị mạnh mẽ mang tính “phủ định”, của một người dân thường xuất thân từ miền Bắc, trong một ký sự không mang nội dung hay mục đích chính trị.

Cái tâm trạng bực bội, bất bình, trước những hình ảnh của cuộc sống nghèo nàn, tệ hại, chậm tiến, khiến tác giả phải thốt lên: “Kinh khiếp quá! Thật không thể tưởng tượng được dân miền Bắc xã hội chủ nghĩa sau gần ba mươi năm ‘giải phóng’ mà vẫn còn lạc hậu và bẩn thỉu như thế này.”

Và đã phán ngay với cô em: “Thôi nhé! Chỉ lần này thôi! Đừng bao giờ rủ rê tao về quê nữa nghe chưa! Kinh khủng quá! Bẩn khiếp luôn!”

Thế nhưng! ... Tôi nghĩ tác giả lại cũng sẽ trở về. Cũng lại về như bao người Việt đã có những phản ứng tương tự, cho dù những người này thường đã sống xa quê hương nhiều năm, đã hòa mình, hội nhập vào cuộc sống mới. Và dù, trong những phút giây nào đó, họ thường hay biểu lộ sự bất bình khá gay gắt trước những thảm cảnh, hình ảnh tệ hại trước mắt ở quê nhà. Các phản ứng mạnh mẽ, nghe như “bạc bẽo khinh người” hay “quay lưng ruồng rẫy” như thế này, trớ trêu thay, thường lại hiện hữu trong lòng của những người con dân còn mang nặng hồn Việt. Những con dân còn gắn chặt lòng mình với quê hương, còn hết sức quan tâm, thiết tha đến tương lai, đến sự tồn vong, đẹp xấu của quê nhà.

Tôi tin những chuyến trở về thăm lại quê hương, dù mang tính tình cảm riêng tư của những người Việt ly hương nhưng yêu chuộng tự do, dân chủ, cũng sẽ ít nhiều, trực tiếp hay gián tiếp, vô tình hay hữu ý làm thúc đẩy những đổi thay tích cực cho một nước Việt Nam tốt đẹp hơn về nhiều mặt, kể cả chính trị. Bởi vì, tâm trạng và ước vọng của tác giả như ghi dưới đây, cũng giống như của rất nhiều người Việt Nam xa xứ, từ ở cả hai miền đất nước sau một chuyến về thăm lại quê hương, sẽ có những tác động âm thầm nhưng vững chắc và rộng khắp, giúp biến những ước mơ của mọi người dân Việt, trong và ngoài nước, từng bước trở thành hiện thực: “Quê hương ơi! Đến bao giờ người dân Việt Nam tôi mới có được cuộc sống ấm no, hạnh phúc, tự do, dân chủ giống như tôi đang được hưởng...”

Úc Châu, đầu tháng Năm 2007
NGUYỄN KIM BÌNH
© DCVOnline