NGUYỄN MẠNH TRINH

Thời tiền chiến,nhà thơ Nguyễn Vỹ đã cảm khái “Nhà văn An Nam khổ như chó !!”. Nhà thơ Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, nhà văn Vũ trọng Phụng,… cũng đã nhiều lần than thở về cái túng cùng , cái kiết xác của nghề cầm bút. Thời Cộng Sản, những Quang Dũng, Trần Dần, Phùng Quán, Nguyễn Hữu Đang,… vì cái nhọc nhằn của nghiệp văn chương mà cả gia đình suốt đời mịt mù với sự khốn khó. Hình như, chuyện văn chương không hợp với kẻ sang giàu…

Huống chi, với Nguyễn Thụy Long, một người cầm bút bị ghi tên vào sổ đen văn nghệ, thì đời sống lại càng thê thảm hơn. Là một nhà văn nổi tiếng của  văn học miền Nam trước 1975  đã in chừng hai mươi tác phẩm, ông là một mục tiêu dòm ngó của chế độ mới. Giáo sư Nguyễn Văn Trung của Đại Học Văn Khoa cũ, trong tập hồi ký “Nhìn lại những chặng đường đã qua“ đã viết về trường hợp tác giả “Loan Mắt Nhung”:

“…Ông Nguyễn Linh, Phó giám đốc nhà xuất bản Sự Thật có kể cho tôi hồi 1975, ông là cán bộ của Tuyên huấn Trung Ương vào miền Nam tiếp thu về văn hóa. Ông rất phục Nguyễn Thụy Long và ca tụng quyển truyện “Loan Mắt Nhung “ của tác giả. Ông hỏi tôi đã đọc chưa, tôi nói chưa vì thực ra ở miền Nam trước đây không thể đọc, biết hết những sáng tác vì rất đa dang, riêng Nguyễn Thụy Long tôi có nghe tiếng nhưng chưa đọc. Ông khuyên tôi nên đọc. Ông trở ra Hà Nội, gặp ông Tố Hữu, đưa cho ông đọc và xin ý kiến. Gặp lại ông Tố Hữu, ông Tố Hữu có nói với ông: "miền Bắc đã không thể có người viết văn  như thế này…"  Đánh giá trong nội bộ thì như vậy, nhưng một cách công khai, chính thức vẫn kết án, vùi dập.  Hầu như toàn bộ nền văn học miền Nam kể như không có. Và những người như Nguyễn Thụy Long trở thành những kẻ sống bên  lề xã hội, thồ xe chở củi từ Long Thành về Sài Gòn bán kiếm sống. Tại sao? Bất lực vì sức ỳ, vô ngã của thể chế guồng máy hay vì say mê quyền lực? Xin  để những người có trách nhiệm như Tố Hữu, Nguyễn Linh…trả lời.”

“Giữa Đêm trường”, là thiên hồi ký của một người cầm bút rất yêu nghề ngiệp của mình nhưng phải đành gác bút. Đó có phải là chứng từ của một thời đại Việt Nam đặc biệt đầy biến cố.

Tác giả đã viết bằng cái tâm sự chất chứa từ những ngày tháng thăng trầm sau ngày tháng tư năm 1975. Tai ương đổ ập xuống cả một dân tộc, tiêu hủy tất cả những gì đã gầy dựng được để quốc gia, dân tộc bị phá sản đến tột cùng. “Giữa Đêm Trường”, dòng chữ của niềm u uất khôn nguôi.  Con người đành xuôi tay cam chịu, và cuộc sống với cái đói , cái nghèo  vây bọc đã có bộ mặt của  một nơi địa ngục.

“Viết hồi ký, viết hoài về chuyện chết chóc, sự khốn khổ của kiếp người, chính người viết cũng thấy nản. Nhưng làm sao được, vì chính những người nằm xuống đó là chỗ thân tình của tác giả,anh em, bạn bè, hoặc là người mà tác giả ngưỡng mộ,một nhà văn, một nhà báo, một thi sĩ nào đó. Tôi nghĩ cũng là chuyện thường thôi, không oán trời trách đất gì hết, hay đổ lỗi cho ai. Con người ta chẳng qua có một số mạng, trời cho sướng thì được sướng, trời bát khổ thì phải khổ mà thôi. Như một lần nhà văn Lê Xuyên đã nói với tôi...”

Tác giả luôn luôn nghĩ tới bạn bè,những người cùng phải chia sẻ và gánh chịu với nhau những lầm than cơ cực của kiếp nhân sinh., của những người sinh lầm thế kỷ. Còn gì đau đớn cho bằng phải giả ngu giả dại để cho qua ngày tháng  Có tai có mắt mà như người điếc người mù . Tâm sự thì ngút ngàn mà bút mực thì  đã thành đồ quốc cấm. Tù tội , đầy ải cũng vì  nghiệp văn chương. Trang giấy trắng mở ra, hàng hàng tâm tư, nhưng bàn tay cầm bút như bị cùm giữ lại. Đời sống này, phải học chữ nhẫn nhục, nhưng như thế sống để làm gì. Ai đã trải qua những cảnh hỗn mang.? Ai đã chua xót đi qua con đường gai nhọn? Có phải là Tú Kếu Trần Đức Uyển, là Trần Lê Nguyễn, là Lý Phật Sơn, là Dương Hùng Cường, là Hoàng Vĩnh Lộc, là  Minh Đăng Khánh, là Uyên Thao, là Lê Xuyên,…???

Thời đại này, là thời quỷ dữ ngự trị, là những chuyện vô lý nhất cũng có thể diễn ra. Những cuộc đời ở tận cùng của đêm tối. Cổ mạch hàn phong cộng nhất nhân.tất cả gió bão đều quật vào một người để thảm kịch cứ dài ra đến khi nhắm mắt.

Chúng ta hãy nghe chuyện kể về Trần Lê Nguyễn:

“…mấy năm sau tôi nghe Trần Lê Nguyễn bị bệnh. Bệnh tai biến mạch máu não như tôi đã từng bị. Anh đau khổ hơn vì bị bán thân bất toại, nói năng ngọng nghịu Vợ anh Nguyễn phải làm thông ngôn mỗi khi đi đâu hay có người tới thăm.. Có hôm tôi với Tú Kếu đang ngồi ở quán báo của Nguyễn Kinh Châu ở đường Bà Huyện Thanh Quan thì Trần Lê Nguyễn đi xích lô đến. Anh nói chuyện với chúng tôi mà chúng tôi chẳng nghe được câu nào. Anh bị ngọng quá sức rồi.

Một lần khác anh đi xích lô đến nhà Tú Kếu,bà vợ đi cùng,hôm ấy tôi cũng có mặt. Chị Nguyễn phải thông ngôn chúng tôi mới hiểu đươc. Nội dung anh hỏi nhà Tú Kếu còn tranh không, nếu bán thì anh mua. Trời đất, anh cẫn còn nghĩ đến chuyện ấy, chuyện nghệ thuật mà anh đam mê từ mấy chục năm trước, thuở lêu bêu chợ trời. Buôn bán mà không bao giờ có lời, bán một tác phẩm mình mua được tiếc đứt ruột. Con người Trần Lê Nguyễn thế đó.”

Và chuyện Chú Tư Cầu Lê Xuyên:

“Nhìn cái quầy thuốc lá cũ rích, long đinh, tróc sơn thấp lè tè của Lê Xuyên, tôi lại lo lắng cho anh trong trận mưa chiều ngày 9 tháng 11 vừa qua nhiều con đường ngập lụt, hàng hóa chợ Bình Tây bị nước úng hư hỏng thiệt hại bạc tỉ. Lê Xuyên cũng chỉ cười.

Anh cố ép tôi hút một điếu thuốc Con Mèo. Trong  câu chuyện của anh, tôi rút ra được có một câu:” Tớ suy sụp toàn diện rồi “. Tôi cũng được biết hoàn cảnh gia đình anh, bà vợ bị mắc bệnh hiểm nghèo từ mấy năm nay, một đứa con gái của anh đã chết vì ung thư bỏ lại hai đứa con và  cái quầy thuốc lá này cho anh, anh là ông ngoại của chúng. Tôi hỏi về sự học của hai đứa cháu mồ côi, anh có vẻ ngạc nhiên. Qua câu nói của anh, tôi biết anh không đủ sức nuôi hai cháu ăn học Một quầy bán thuốc lá lẻ như vậy ở đầu đường kiếm chác được bao nhiêu,nuôi bao nhiêu miệng ăn, đã thế lại phải lo thuốc thang cho người bệnh. Tôi cũng đang mệt nhọc vì còn ba đứa con đi học nên rất đồng cảm với anh…”

Và chuyện nhà thơ Bùi Giáng , một người điên nhưng lại tự nhận mình tỉnh nhất thế gian. Ông cợt đùa với bạo lực, đã tạo ra biết bao nhiêu giai thoại về một thời đại  quá nhiều bi thảm:

“Ông thi sĩ Bùi Giáng lại đâm đầu vào chuyện oan nghiệt ấy, không hề sợ hãi, phom phom nhận mình là sĩ quan quân đội chế độ cũ, sĩ quan cao cấp kia, từng có “nợ máu với nhân dân”, bây giờ “ngã ngựa” rồi xin được đi học tập cải tạo để được trở thành ngời tốt đủ tư cách xây dựng đất nước đẹp bằng mười ngày xưa.

Ông lang thang khắp các chợ trời, trên người đeo lỉnh kỉnh đủ các thứ đồ.

Có hôm ông đeo cả mấy chục cái lon đồ hộp trên người. Ông nói ông là người có nhiều “lon” nhất trên đời vậy mà ông vẫn yên ổn.

Có hôm ông vào chợ cá trần Quốc toản, khi ấy trở thành chợ xe đạp. Ông “thó“ một cái ghi đông xe cũ rích, rồi bỏ đi, người ta la lên ông ăn cắp.
 
Ông trả lại liền, càu nhàu :

Mẹ tụi bay , bị mất tất cả mà phải câm, tau chỉ ăn cắp cái ghi đông mà la rầm trời, có kẻ đang ăn cắp đấy...  làm gì nó nào ?

Ai mà chấp một người điên, khi biết người đó là thi sĩ Bùi Giáng. Hình ảnh Bùi Giáng trở thành quá quen thuộc với thị dân kể cả những người mới giữ gìn trật tự trong thành phố này…”

Tác giả còn kể về nhiều người văn nghệ sĩ khác. Như Lý Hoàng Phong, như  Nguyễn Đình Toàn, như  Uyên Thao, như  Duy Trác, như vợ chồng Hồ Thành Đức Bé Ký,…Mỗi người mỗi vẻ nhưng hình như tất cả chung nhau nỗi niềm mà thi sĩ  Vũ hoàng Chương đã viết “lũ chúng ta đầu thai lầm thế kỷ…”

Đọc xong những trang sách,  rồi giở bìa sau đọc những dòng chữ, một cảm giác lạ chợt có. Chẳng lẽ, cuộc đời chỉ toàn một màu đen tối thẳm như thế sao ? Văn chương có phải chỉ là những bi quan than thở ? Không, nhà văn vẫn “vịn vào  thơ và đứng dậy“ như  Nguyễn Thụy Long đã viết :

“Tôi phải sống, tôi từng tự chúc cho tôi năm Mậu Dần được sống lâu trăm tuổi để làm nốt những gì còn dở dang hay chưa làm được. Khi tôi chết tôi được nhắm mắt, không trừng mắt nhìn cõi hư vô như người bệnh mới qua đời nằm bên cạnh giường bệnh tôi. Tôi sẽ ra khỏi đây để về căn gác bút, ngồi vào bàn viết làm việc thâu đêm suốt sáng như thuở nào. Bạn hãy nắm lấy bàn tay  tôi đi, những ngón tay này còn cầm nổi cây bút mà. Đề tài cho nhà văn khai thác thì mênh mông vô tận. Quanh tôi có bạn bè bằng hữu kia mà…Xin cho tôi cám ơn đời…”

Có phải như câu thơ Phùng Quán “Bút mực tôi ai cướp giật đi. Tôi sẽ khắc thơ tôi vào đá…”

NGUYỄN MẠNH TRINH